بسم الله الرحمن الرحیم

آی کی دو

عنوان مقاله: تأملی در پشتوانه تاریخی و تکنیکی آی‌کی‌دو

نویسنده: مهدی سلیمی

برای دریافت نسخه PDF مقاله کلیک کنید

مقدمه

مطالعه در هنر رزمی آی‌کی‌دو را می‌توان به دو بُعد فنّی و فلسفی ، تقسیم کرد. مطالعه در بعد فنی یعنی بررسی تکنیک‌ها و تاکتیک‌ها و کارآیی آن‌هاست و مطالعه در بُعد فلسفی به معنی بررسی معنا و هدفی که پشت تمامی تکنیک‌ها و تاکتیک‌های این رشته نهفته است و غایتی که این رشته دنبال می‌کند و البته هر دو بُعد در طول هم‌اند نه در عرض یکدیگر. به عبارت بهتر فلسفه‌ی آی‌کی‌دو مثل یک شاخص ، به تمامی حرکات و فنون این رشته جهت می‌دهد. همه می‌دانیم که غایت فلسفی آی‌کی‌دو در جهت صلح حرکت می‌کند ولی نیز مهم است بدانیم که پدر آی‌کی‌دو می‌گوید: « آی‌کی‌دو را اول بعنوان "بودو" (هنر رزمی) درک کنید و سپس بعنوان راهی جهت ساختن خانواده جهانی.» این سخن ما را متوجه می‌کند که آی‌کی‌دو هر چه باشد در ابتدا یک هنر رزمی است و ما باید آن را ابتدا به عنوان یک هنر رزمی ، به صورت کاربردی فرا بگیریم (نه نمایشی!).

نوشتار حاضر در صدد تأمل در بُعد فنی و تکنیکی این هنر رزمی است. یعنی می‌خواهیم بدانیم که آی‌کی‌دو در مبارزه از چه نوع تاکتیک‌هایی پیروی می‌کند و این تاکتیک‌ها چه پیشینه‌ای دارند؟ این همان پشتوانه تاریخی و تکنیکی آی‌کی‌دو است.

تاکتیک چیست؟ یکی از موضوعات مهمِ مسائل فنی در هنرهای رزمی ، تاکتیک‌ها و راهبردهای[1] مبارزه است. در یک مبارزه ، آمادگی جسمانی (مثل ورزیدگی بدن و توانایی بروز تکنیک‌ها) و آمادگی ذهنی[2] (مثل روحیه رزمی و دلاوری) اهمیّت زیادی دارند ، امّا نوع تاکتیک یا همان استراتژی رزمی ، سرنوشت مبارزه را رقم می‌زند ؛ به عبارت دیگر ، کیفیت به کارگیری ذهن و جسم در مواجهه با حریف عامل مهمی در مبارزات رزمی است.

تاکتیک ، همان سبک مبارزه و شیوه‌ی بکارگیری تکنیک‌ها و نوع مواجهه با حریف است. رشته‌ای مثل آی‌کی‌دو ، به علت پشتوانه تاریخی آن ، تاکتیک‌ها و راهبردهای مبارزه‌ منحصر بفردی دارد که به آن هویتی مستقل داده. از این رو مدل تمرینی متفاوتی نسبت به سایر رشته‌های متداول در عصر حاضر دارد.[3]

مطالعه تاریخ چه فایده‌ای دارد؟ بلاشک مهد شکوفایی هنرهای زرمی ، شرق آسیا است و بسیاری از سبک‌های شرقی پشتوانه‌ای به اندازه چند قرن دارند. به همین ترتیب میراث‌دار تجربه‌های نابی در سیستم‌های جنگی و رزمی (چه مسلح و چه تن‌به‌تن) هستند. یکی از این میراث‌ها ، سیستم‌های رزمی نظامیان سامورایی است. چیزی که امروزه تحت عنوان فنون دفاع شخصی شناخته و تمرین می‌شود ، گوشه‌ای از همین میراث است. با این حال هنوز بسیاری از زوایای دیگر آن ناشناخته مانده و جا دارد که پژوهش‌هایی با رویکرد تاریخی و تکنیکی بر آن صورت بگیرد. اگر امروزه مهارت رزمی و دفاع شخصی در حد نجات جان از یک یا چند تبهکار چاقو بدست است ، آن زمان مهارت‌های رزمی در حد مبارزه با جنگاوران سرتاپا مسلح بود. نبردی میانه‌ی مرگ و زندگی که یا بر حریف پیروز و یا شرحه شرحه می‌شدند.

پشتوانه تاریخی آی‌کی‌دو نیز با سامورائیان پیوند خورده و ما در این مقاله ضمن اشاره مختصر به تاریخ نظامیان سامورایی ، گوشه‌ای از راهبردها و تاکتیک‌های جنگی آن‌ها (مثل استفاده از نیروی حریف علیه خودش) -که امروزه در بن‌مایه‌های آی‌کی‌دو نهفته است- تبیین خواهد شد. جالب اینجاست که ، بسیاری از رشته‌های دیگر نیز-باتوجه به شیوه رزمی خودشان- می‌توانند تاکتیک مورد اشاره را بکار بگیرند. به همین جهت مخاطب نوشتار حاضر فقط محدود به آی‌کی‌دوکاران گرامی نیست و ان‌شاءالله مطالعه آن برای سایر رزمیکاران نیز مفید باشد.

درک پشتوانه‌های تاریخی و فنی چه فایده‌ای دارد؟ صرف آشنا شدن با قابلیت‌ها و کاربرد‌های آی‌کی‌دو ما را به تلاش مضاعفی برای دستیابی به مهارت‌های آن سوق می‌دهد. اصولاً دانستن کارایی‌ها و قابلیت‌ها، یک طرف و راه‌های رسیدن به آن قابلیت‌ها یک طرف دیگر! وقتی بدانیم آی‌کی‌دو این مهارت را به ما خواهد داد که بتوانیم حرکت حریف را پیش بینی بکنیم و قبل از شروع گلاویز یا مبارزه ، وی را کنترل می‌کنیم ، افق دیدمان را نسبت به این هنر رزمی وسیع‌تر خواهد کرد و به تکاپو خواهیم افتاد که آیا این قابلیت‌ها واقعاً صحت دارد؟ و اگر دارد چگونه میتوان به آن دست یافت؟ مثلا همین نیروی درون چیست؟ مسأله‌ای رازآلود و غیرملموس یا ساده و دست یافتنی؟ (برخلاف توضیحات رایج!) اگر راز آلود و دست نایافتنی است پس چرا مطرح می‌شود؟ یا اگر ساده است پس چرا به آن ، توجه نمی‌شود؟ وقتی پشتوانه‌های تاریخی و تکنیکی برایمان واضح شد ، علت بسیاری از تمرینات رایج را خواهیم فهمید ، علت اینکه مثلاً چرا باید جیووازا را فرابگیریم؟ آن هم با این شکل به خصوص؟  اینکه چرا باید در تمرین هماهنگ شد؟ آیا این هماهنگی‌ها برای زیبایی و نمایش است یا علت دیگری دارد؟

کلمات کلیدی مقاله

تاکتیک‌‌های آی‌کی‌دو - تاریخ ساموراییان - عصر ادو - عصر میجی - دایتوریو آی‌کی‌جوجوتسو - روش آی‌کی - گونوسن – سن‌نو‌سن – سن‌سن‌نوسن - کارایی نیروی کی – اتحاد ذهن و جسم - جیو وازا

 

1- میراث رزمی نظامیان سامورایی (مروری مختصر بر پیشینه رشته‌های رزمی سامورائیان)

میراث رزمی نظامیان سامورایی

ادو، عصر شکوفایی سبک‌های رزمیارباب

در ژاپن عصرِ ادو (۱۶۰۳- ۱۸۶۸) ، به علّت حاکمیت جنگ‌سالاران (شوگون‌ها) ، بافت سیاسی و اجتماعیِ به خصوصی بر سرزمین آفتاب تابان حکم‌فرما بود. ژاپن آن روزگار ، بافت سیاسی منسجم ، تحت یک حکومت واحد نداشت و بر هر منطقه‌ای یک دای‌میو حکومت می‌کرد. این سرزمین چندپارچه، عرصه رقابت‌ها و کشمکش‌های سیاسی میان قبایل قدرتمند ، حاکمان و خاندان‌های با نفوذ بود. رقابتی که ما بین تصاحب قدرت و حفظ موجودیت ، درنوسان بود. در این گیر و دار ، قدرت و موجودیت از آن کسانی بود که مجهز به گروه‌های چریکی و نیرو‌های نظامی بودند. هر قدرت سیاسی (مثل دای‌میوها و خاندان‌های بانفوذ) ، تعدادی نظامیِ (سامورایی) وفادار به خود در اختیار داشت. پاسداران حریم ارباب (یعنی نظامیان سامورایی) از منزلت اجتماعی ویژه‌ای برخوردار بودند و بسیاری از آنان مسئولیت‌هایی را نیز بر عهده می‌گرفتند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این نظامیان، جنگاوری و مهارت در نبردهای مسلحانه (مثل کمان‌داری ، فنون نیزه و از همه بارزتر فنون شمشیر) و نبردهای تن‌به‌تنِ غیرمسلّح (تای‌جوتسو[4]) بود. به همین منظور ، مدارس نظامی زیادی توسعه یافته بودند که هنرهای جنگی و رزمی را به نظامیان خود آموزش می‌دادند. سبک آموزش همه آن‌ مدارس به یک شکل نبوده هرکدام از آن‌ها ، جنبه‌ای خاصّ از فنون جنگی را آموزش می‌دادند. به عبارت بهتر ، نظام فئودالی و چندپارچه ژاپن موجب توسعه سبک‌های متنوعِ رزمی و جنگی شد. درحالی که در یک کشورِ یکپارچه با نظام سیاسی متّحد ، چنین تنوع و توسعه‌ای معنا پیدا نمی‌کند و همه نظامیان حول یک سیستم رزمی واحد آموزش خواهند دید. اما کافی است که تاریخ عصر ادو را مطالعه کنیم و شاهد تنوع‌ سبک‌های رزمی باشیم. به عنوان مثال در خود مهارت شمشیر زنی ، کلّی سبک وجود داشت (مثل سبک مبارزه با دو کاتانا ، سبک مبارزه با یک کاتانا با حالت‌های مختلف و...)

جنگاوران سامورایی

میجی، تقابل سنت و مدرنیته

جنگ داخلی

چند سال پایانی سلطنت توکوگاوا شوگون ، بوجود آورنده‌ی یکی از تلخ‌ترین جنگ‌های داخلی ژاپن در تاریخ این کشور بود.[5]

سرانجام این جنگ‌ها ، تغییر در معادلات سیاسی ژاپن یعنی ختم اقتدار شوگونی و جنگ سالاری و استقرار حکومت امپراطوری بود که پس از آن ژاپن وارد عرصه‌ی جدیدی تحت عنوان "عصر میجی" می‌شود. با آغاز روابط خارجی با دولت‌های اروپایی ، ژاپن به تقلید از آنان ، حرکت به سمت توسعه و پیشرفت را آغاز کرد و از آن هنگام شاهد ظهور دوران جدید (عصر میجی) بر صحفه تاریخ ژاپن می‌شویم. تغییر حاکمیت جنگ سالاری و ملوک الطوایفی به حاکمیت پادشاهی و قانون مدنی از تغییرات مهم آن دوران به حساب می‌آید. در تقابل میان سنت و مدرنیته‌ی عصر میجی، با وجود سلاح‌های گرم و قانون نظام وظیفه عمومی، کارایی بسیاری از سبک‌های رزمی و خود نظامیان سامورایی، زیر سؤال رفت و شماری از سبک‌ها با خود سامورائیان ، به صفحات تاریخ پیوستند و یا حداقل به حاشیه رانده شدند. آن دسته از سبک‌هایی که توانستند با گذرِ سالم از عصر پر تلاطم مِیجی و با تغییر ماهیت از یک هنر جنگی-نظامی به یک مکتب و روش رزمی ، امروزه نیز به یادگار بمانند و در دوجو‌های بسیاری آموزش داده ‌شوند. اگر چه بیشترشان ، به سانِ عصرِ طلاییِ هنرهای رزمی در ادو، تدریس نمی‌شوند. رشته‌هایی مثل بُجوتسو[6] (هنر رزمی مبارزه با چوب)، ای‌آی‌جوتسو  ، سبک‌های مختلف کن‌جوتسو (هنر شمشیر زنی)، سبک‌های مختلف جیوجوتسو[7] و سایر سبک‌های «کوریو»[8] و نیز سبک‌های مدرن امروزی مانند کندو ، ای‌آی‌دو ،  آی‌کی‌دو ، جودو ، جوجیتسو نوین  و... همه از میراث‌های رزمی نظامیان سامورایی است.[9]

کاتانا

از مهم‌ترین تغییرات ماهیتی سبک‌های رزمی ، تغییر از یک هنر جنگی به طریقت رزمی و نوعی سبک زندگی همسو با مدنیت اجتماعی است. در نظام اجتماعی جنگ‌سالار ، حاکمیت از آن کسی است که بیشترین قدرت را داشته باشد. در این‌جا سبک‌های رزمی ابزاری برای اعمال قدرت ، ارعاب ، ازمیان برداشتن رقبا و یا حداقل وسیله‌ای برای حفظ موجودیت در فضای پرتنش جنگ‌سالار است. اما در نظام اجتماعی که حاکمیت از آن قانون است طبیعتاً هر آن‌چه که با جریان مدنیت در تضاد باشد محکوم به زوال می‌شود. در سایه چنین جامعه‌ای ، کارآیی بسیاری از سبک‌ها در حد حضور در فضای رقابت (مسابقات) و یا روشی برای ارتقای توانایی‌های شخصی ، نزول کرد. نیز جنبه فلسفی و معنایی سبک‌های دیگر رزمی نمود بیشتری پیدا کرد. بنابراین هنرهای رزمی از یک ابزار جنگی به یک طریقت و سبک زندگی و ابزاری برای افزایش توانایی‌های فردی تغییر یافت و به جای میدان نبرد ، محیطِ شبیه‌ساز(Simulator) میدان نبرد -یعنی مسابقات- ایجاد شد. فضایی استاندارد و کنترل شده برای علاقه‌مندان به عرصه رقابت.[10]

2- دایتوریو آی‌کی‌جوجوتسو، میراث خاندان تاکدا- یکی از پایه‌های فنّی آی‌کی‌دوسوکاکو تاکدا

اُسنسه وشیبا (پدر آی‌کی‌دو) معدودی سال تحت تعلیم شخصی به نام سوکاکو تاکدا بود و از جمله شاگردان اصلی و مهم وی به حساب می‌آمد. می‌توان گفت که سیستم رزمی خاندان تاکدا تأثیر مهمی در پایه ریزی فنون آی‌کی‌دو داشته. برای همین مطالعه در سیستم رزمی این خاندان ، یعنی دایتوریو آی‌کی‌جوجوتسو؛  به ما درک بهتری نسبت به پایه‌های فنّی هنر رزمی آی‌کی‌دو ، می‌دهد[11]. اگر چه موریهه وشیبا قبل از فراگیری دایتوریو در سبک‌هایی نظیر تن‌جین‌شین‌یوریو[12] و یاگیوشین‌گان‌ریو[13] و سایر سیستم‌های رزمی تبحر داشته.

سیستم رزمی دایتوریو ، قدمتی به اندازه 900 سال دارد و اختصاصاً در خاندانی از سلحشوران سامورایی به نام خاندان تاکدا نسل به نسل آموزش داده می‌شد. در منابع تاریخی آمده که توسعه اولیه این هنر جنگی به یوشی‌میتسو (1045–1127میلادی ، جد اعلای خاندان و از طبقه خاندان سامورائی میناموتو) باز می‌گردد. یوشی‌میتسو در مهارت رزم آی‌کی (هنری سرّی در خاندان میناموتو) تسلط داشت و با مهارت‌هایش ، سیستم رزمی خود را توسعه داد و اینگونه هنر جنگی خاندان تاکدا شکل گرفت و رفته رفته با مرور زمان ، توسط نوادگان یوشی‌میتسو توسعه یافت تا این که به عصر امروز رسید.[14]

همانطور که بالا اشاره کردیم ، در عصر میجی با غلبه‌ی سلاح گرم بر سلاح سرد ، کارآیی بسیاری از سبک‌های رزمی زیر سؤال رفت و از این رو عصر میجی ، دوران رکود هنرهای رزمی است. طبیعتاً میراث خاندان تاکدا نیز در شرف فراموشی بود تا اینکه سوکاکو تاکدا با آموزش عمومی(در اواخر قرن نوزدهم) ،  میراث اجداد خود را از خطر فراموشی و دچار شدن به سرنوشت بسیاری سبک‌های دیگر، رهاند و آن را انتشار داد.

اگر چه امروزه این رشته به عنوان یک میراثِ فرهنگی رزم ژاپنی و روشی برای دفاع از نفس علیه خشونت به حساب می‌آید اما در گذشته ماهیتی متفاوت از میراث امروزی آن داشته. چراکه فنون جنگی برای نجات جان از نبردهای مرگ آور ، نیاز آن زمان بود و سیستم رزمی دایتوریو با توجه به مقتضی زمان یک روش جنگی برای خاندان تاکدا و افراد تحت قدرت آنان بود. خاندانی که در جریان‌های سیاسی نقش مؤثری داشتند و بر منطقه آیزو حکم می‌راندند.

تکنیک‌های عمومی این رشته شامل فنون پرتابی ،  قفل مفصل ، ضربه و فشار بر نقاط حساس بدن است که با استراتژی و راهبردِ[15]«گونوسِن»[16] و «روش آی‌کی» و "استفاده از نیروی حریف علیه خودش"عملی می‌شود.

3- راهبردهای سه‌گانه

یکی از موضوعات مهم در رزم ، فهم و درک حرکات مهاجم و بالاتر از آن ، احساس و پیشبینی نوع حرکت اوست. این مسأله افسانه نیست و از قدیم الایام در میان جنگاوران مطرح بوده. به خصوص ساموراییان که در نبردهای مسلح ، با کوچکترین اشتباهی ، طعمه مرگ می‌شدند. شاید بسیاری تصور بکنند که با تسلط کامل بر تکنیک‌ها و تاکتیک‌ها به نهایت مقصود رسیده‌اند اما این تازه شروع کار است. در بودو (هنرهای رزمی ژاپنی) سه مفهوم وجود دارد که هرکدام راهبرد‌هایی برای مبارزه هستند:

گونوسن: در گونوسن نوع اقدام و حمله حریف فهمیده می‌شود بنابراین به او اجازه‌ی حمله داده می‌شود سپس نسبت به ضد حمله اقدام می‌شود.

آشی بارای

سن‌نو‌سن: سن‌نو‌سن یعنی می‌دانیم حریف چه اقدامی خواهد کرد ، پس قبل از عمل او خودمان نبض نبرد را بدست می‌گیریم. در سن نو سن با یک نگاه به حریف و نوع حرکتش ، می‌توان نوع حمله و تکنیک را پیش بینی کرد.

سن‌سن‌نو‌سن: نوعی سن‌نو‌سن است. اما پیچیده‌تر از آن. در این نوع ، قصد حریف ، قبل از هرگونه اقدامی فهمیده می‌شود. این روش شامل شهود و درک مستقیم ماست.[17]

هر سه روش وضعیتی از آمادگی ذهنی را می‌طلبد از این جهت برای دست‌یابی به چنین مهارتی ، درکنار تمرین تکنیک‌ها ، حالت‌هایی از تمرکز و هوشیاری و مراقبه ذهنی مورد نظر است.

از آن جهت که گونوسن کاربرد بیشتری در دایتوریو و آی‌کی‌دو دارد توضیح مفصل‌تر آن در زیر آمده.

گونوسِن چیست؟

گونوسن یعنی گرفتن ابتکار عمل بعد از آغاز حمله حریف. به عبارت دیگر حریف شروع به حمله می‌کند و مبارز، با یک راهبردِ مناسب (اعم از تکنیک یا تای‌ساباکی[18]) ، نبض نبرد را بدست می‌گیرد و حریف را مقهور خود می‌کند. گونوسن متکی به استفاده از انرژیِ حریف و حرکت‌های آنیِ مهاجم است. برای همین، عملِ حریف، نوع عکس‌العمل مناسب را تعیین می‌کند. به این راهبرد ، گونوسن گفته‌می‌شود.

گونوسن قفط یک ضد حمله نیست، یک وضعیت روحی و روانی است. مرتبه‌ای از مراقبه است که مبارز در طول نبرد بر خود فرض می‌کند و با حرکات و عمل‌های حریف هماهنگ می‌شود. پس صرفاً یک دفاع نیست. این راهبرد، بسیار به ایده‌ی نیروی کی نزدیک است چرا که در حقیقت روشی برای بکارگیری آن است.[19] گونوسن اختصاص به رشته خاصی ندارد. حتی کاراته نیز از آن استفاده می‌کند. رشته‌ای که با سیستم رزمی سامورائیان ارتباطی ندارد و ریشه آن به جزایر اوکیناوا بازمی‌گردد.[20]

پسر تاکدا یعنی توکیمونه تاکدا معتقد است که تمام دایتوریو گونوسن است. یعنی ابتدا از حمله حریف طفره می‌روی و سپس ضرب و یا کنترل وی. همچنان‌که «ایتوریو[21]» نیز در درجه اول "گونوسن" است. حمله می‌کنی چون حریفت بهت حمله کرده. البته نه به خاطر کشتن وی. بلکه برای حیات بخشی به حریف و به خودمان.[22]

 

 

4- روش «آی‌کی»[23]

واژه آی‌کی در گذشته‌های دور نیز بکار برده می‌شده و اختصاصی به دایتوریو و آی‌کی‌دو ندارد. آی‌کی یک اصل یا تاکتیک رزمی در رشته‌های ژاپنی است که در آن رزمی‌کار برای غلبه و تسلط بر حریف ، با نیروی وی هماهنگ می‌شود. او این تاکتیک را با به کار بستن نیروی کی عملی می‌کند. به نوعی می‌توان گفت آی‌کی همان عکس العمل به موقع (گونوسن) است. رزم آور هنگام هماهنگی با حرکات و نیروی مهاجم ، این امکان را پیدا می‌کند تا با تلاش و زور کمتری عمل‌های حریف را کنترل کند. یکی از کارکردهای آی‌کی فهمیدن قصد مهاجم است تا در زمان و مکان مناسب برای ضد حمله اقدام نمود. سوکاکو تاکدا ، کسی که تمامی اساتید و هنرجویان آی‌کی‌دو ، دایتوریو و هاپکیدو ، مدیون وی هستند ، آی‌کی را از زاویه دیگری معنا می‌کند: «راز آی کی این است که  با یک لمحه و برانداز، حریف را از لحاظ روانی بر هم بزنی و بدون مبارزه پیروز شوی.».

کلاً آی‌کی یک مفهوم پیچیده است و سه جنبه از آن در زیر خلاصه شده:

الف) هماهنگی با انرژی ، نه مقابله با انرژی

هماهنگی با انرژی

آی‌کی به طور معمول ، روشِ وحدت یا هماهنگی در قلب معرکه است. در این روش بر هماهنگی با ریتم حمله و قصد حریف تأکید می‌شود تا با یافتن موقعیت و زمان‌بندی مطلوب ، فرصتی برای اعمال نیرو و ضد حمله‌ی مناسب، ایجاد شود.

ب) هدایت مهاجم

کوکیوناگه

رزم آوری که با روش آی‌کی می‌رزمد ، قادر به هدایت و کنترل حمله است که در نتیجه آن ، حریف نیز به موقعیت خطرناک هدایت می‌شود. با روش آی‌کی، حمله‌ی مؤثرِ

حریف ، تبدیل به تعادلِ متزلزلِ وی می‌شود. بی ثبات کردن مرکز ثقل و فشار فیزیکی به مهاجم ، فرد را قادر به هدایت حریف می‌سازد تا وی را بی‌حرکت و یا در حالت بی‌تعادلی (کوزوشی) نگه دارد و پس از آن رزم‌آور تکنیک مناسب را به کار بگیرد...

ج) استفاده از نیروی درون – نیروی موسوم به "کی"

نیروی کی گفته می‌شود همان نیروی حیات در تمام کائنات است و روش آی‌کی یعنی روش هماهنگی با کی.

کیای (کی‌آی気合) و آی‌کی(合気) از یک کانجی (نوعی الفبای ژاپنی است) استفاده می‌کنند و می‌توان هر دو را به عنوان جنبه‌های بیرونی و درونی از یک نوع روش ، تصور کرد. کیای مربوط به ظهور و بروز و خارج ساختن انرژی فردی و توانایی درونی است در حالی که آی‌کی مربوط به ادغام انرژی فردی با نیروی منبعث شده از منبعی خارجی است. (یعنی هماهنگی با انرژی حریف). بنابراین کیای با انرژی فردی خودمان پیوند خورده و آی‌کی  با انرژی حریف. کیای شامل متحد کردن تمام قوای بدنی برای یک قصد و هدف است (مثل ضربه زدن همراه با فریاد مهیب به قصد ارعاب حریف و غلبه بر وی). آی‌کی در نهایت ظرفیت خوبی برای اعمال کیای به محض تماس با حریف است به طوری که مبارز بلافاصله نیروی درونش را با نیروی درون حریف هماهنگ می‌کند.

کیای

 

استاد افشین طباطبایی[24] در کتابش «کاراته، مبانی و فلسفه[25]» به جنبه دیگری از آی‌کی اشاره کرده که بیشتر در کاراته کاربرد دارد. وی بعد از ارائه توضیحات در رابطه با مفهوم کیای ، آی‌کی را اینگونه توصیف می‌کند: «آی‌کی یعنی غلبه بر حریف ، بدون درگیری فیزیکی... مفهوم آی‌کی ، رساندن کاراته‌کا به مرحله پیروزی بدون درگیری است. هنگامی که حریف یا دشمن احساس ضعف و ناتوانی رزمی کند ، در حقیقت جنگ را باخته است. تمرین «کیای» به هنگام کمال و تجمیع روح و جسم و ذهن ، در کاراته‌کا ، آغاز تولد «آی‌کی» در حریف خواهد بود.[26]» در ادامه، توضیحات بیشتری از کی از نظرتان خواهد گذشت.

5- «راهبرد‌های سه‌گانه» و «آی‌کی» در هنر رزمی "آی‌کی‌دو"

اُسنسه وشیبا در رابطه با راهبرد‌های سه‌گانه می‌گوید: «درسبک های هنرهای رزمی سنتی سه مفهوم وجوددارد : مفهوم سن‌نو‌سن ، سن‌سن‌نوسن ، گونوسن ، اما در آی‌کی‌دو شما نباید به هرکدام ازاین مفاهیم به طور مجزا بیندیشید . درواقع درآی‌کی‌دو هیچ اهمیتی ندارد که یک حریف اینجا باشد یا آنجا کافی است همان حرکاتی راکه درحین تمرین روزمره انجام می دهید ، اجرا کنید تا همه چیز در بهترین شرایط باشد[27]».

"آی‌کی" از نظر اُسنسه، معنا و مفهوم دیگری دارد وی‌می‌گوید: « چون "آی" به معنای هماهنگی و هم به معنای عشق است، من تصمیم گرفتم "بودو[28]ی" منحصر بفرد خود را "آی‌کی‌دو" بنامم، هرچند کلمه "آی‌کی" لغتی قدیمی است اما استفاده پیشین جنگجویان از این کلمه اساساً با مال من تفاوت دارد.» وی جای دیگری می‌گوید: « آی‌کی" تکنیکی نیست که با آن بجنگید یا دشمن را مغلوب کنید، آن راهی است برای حل مشکلات جهان و تبدیل انسانها به یک خانواده واحد.» از این مجموع سخنان می‌توان نتیجه گرفت که مفهوم "آی‌کی" در این رشته از یک تاکتیک رزمیِ صرف، به یک طریقت در جهت اصلاح ارتقاء یافته. یعنی اُسنسه این ابزار را در خدمت هدفی والا به کار گرفته. این همان تفاوت است. راهبرد‌های سه‌گانه نیز همین‌گونه‌ هستند. چرا که این سه راهبرد ، راهی برای غلبه بر حریف می‌باشند  و در "آی‌کی‌دو" حریفی معنا ندارد تا بخواهیم بر او پیروز شویم. پیروزی واقعی در آی‌کی‌دو پیروزی بر نفس است. (پیروزی بر نفس تحت عنوان ماساکاتسو آگاتسو تعبیر می‌شود) به اعتقاد اُسنسه ، حریفی هم اگر باشد ، وی به بخشی از ما تبدیل خواهد شد. کسی که فقط او را کنترل می‌کنیم. به نقل از پدر آی‌کی‌دو آمده: «یک حمله فقط ثابت می‌کند که شما به پیروزی مطمئن نیستید، و این یعنی که شما قبلاً از نظر روحی شکست خورده‌اید. درآی‌کی‌دو ماهرگز حریف را به صورت غیرمعمول تحت فشار قرارنمی‌دهیم. از قدرت کنترل نشده حمله استفاده کنید واین خشونت رابه مهاجم برگردانید ؛ بگذارید او باعملکرد خودش زمین بخورد[29]»

6- زمان‌سنجی ، مسأله‌ای حیاتی

مسأله زمان در مبارزه اهمیت فراوانی دارد و این اهمیت در تمامی سبک‌ها و هنرهای رزمی مطرح است . به خصوص در رشته‌هایی که از راهبرد "آی‌کی" و "راهبرد‌های سه‌گانه" در مبارزه استفاده می‌کنند در آی‌کی‌دو گلاویز شدن معنا ندارد. باید بقدری مهارت روش آی‌کی را در خود نهادینه کرد تا بتوان حریف را قبل از گلاویز و مبارزه ، کنترل کرد. برای همین مفهوم زمان‌سنجی اهمیت دوچندانی در این رشته دارد.

نیکیو اورا

زمان‌سنجی جزو ادراکات آدمی است و این مهارت به "آمادگی‌ذهنی" رزم‌آور بستگی دارد. برای کارایی تکنیک‌ها به وضعیتی از هوشیاری ذهنی نیاز است که اصطلاحاً به آن زانشین گفته می‌شود. مفهوم زانشین ، آی‌کی و گونوسن و بسیاری مفاهیم دیگر در رزم ، بسیار به هم مرتبط‌ هستند. و برای تقویت هرکدام از آن‌ها تمرینات به خصوصی طرح ریزی شده. تمریناتی که رزم آور را به سطح مطلوبی از آمادگی ذهنی و اتحاد بین ذهن و جسم ارتقاء می‌دهد. مثل حفظ ریتم تنفس و هوشیاری در حین اجرای تکنیک‌ها.

 

7- درک نیروی کی، غایت فنی آی‌کی‌دو

پدر آی‌کی‌دو معتقد است که: «در طول تمرین آی‌کی‌دو ، مابیشتر بر روی پیشرفت کی‌ متمرکز می‌شویم تا بر کسب فرم‌ها و تکنیک‌های قراردادی. پیشرفت "کی" غایت واقعی تمرین است.» نیروی کی مسأله‌ی مرموزی نیست اما چون چیزی درونی و غیر ملموس است ، کلمات از وصف جامع و مانع آن ، عاجز است. درک نیروی کی شهودی است. مثل احساس درد! درد نه دیدنی است و نه مسری. هرکس آن را درون خودش احساس و شهود می‌کند. از این جهت کار مربیان آی‌کی‌دو بسیار مشکل است چون یکی از اهداف آنان این است که مهارت آی‌کی را به هنرجویان انتقال دهند و با مهندسی تمرینات مناسب موجب شوند تا روش آی‌کی جزئی از وجود شاگردان بشود. چیزی که به این فرایند سرعت می‌بخشد، تذکر و توصیه‌های مربی به شاگردان در خصوص نیروی کی و طرق دست‌یابی به روش آی‌کی است.

بدیهی است که برای نشان دادن و معرفی نیروی کی، نیازی به تعریف ماهوی و منطقی آن نیست. کافی است جنبه‌ای از کارایی آن‌ را برشماریم. اما کارایی نیروی درون چیست؟

ذهن یک منبع قدرت است. (علم روانشناسی امروز این را ثابت کرده) اراده،غریزه و هر آنچه که در یک مبارزه سرنوشت ساز است ، در ذهن جای دارد. منبع دوم قدرت ، بدن است. نیروی عضله ، فیزیک بدنی ، و حتی نیروی درون که به ادعای شرقی‌ها 4 انگشت زیر ناف قرار دارد و مرکز ثقل بدن است ، همه در بدن قرار دارند. وقتی که بین دو منبع قدرت هماهنگی ایجاد شد ، اینجاست که یک جنگاور قهار تعریف می‌شود. این میزان هماهنگی به میزان تمرینات بستگی دارد . هرچه تمرین بیشتری داشته باشیم این هماهنگی قویتر شده ، مهارت افزایش یافته و احتمال شکست را کمتر می‌کند. خلاصه کارایی نیروی درون در یک جمله می‌شود: توانایی بروز عکس‌العمل غریزی در مقابل نیروی وارده‌ی حریف. و این مهارت فقط با تمرین و ممارست زیاد بوجود می‌آید. (در هر رشته‌ای که باشیم)

می‌توان گفت ، اتحاد بین ذهن و جسم ، به نوعی همان هماهنگی با نیروی درون است. در یک چنین سطحی ، کارایی ذهن در زمان سنجی نیز افزایش می‌یابد و رزم‌آور کاملا غریزی با وضعیت و انرژی حریف هماهنگ شده و با تکنیک مناسب ، او را تحت کنترل خود در می‌آورد.

8- مدل‌های تمرینی ، راهی برای رسیدن به کاربرد

ما تا بحال توضیحاتی مختصر در رابطه با کارایی‌ها و راهبرد‌های آی‌کی‌دو دادیم اما مهم‌‌تر از آن راه‌های دستیابی به آن است که تنها راه حل آن، تمرین درست است. اگر چه این چند سطر و نوشتار‌های مشابه کمکی به معرفت شما بکند ، اما مطالعه به تنهایی کافی نیست. زیرا هنرهای رزمی فراتر از مباحث نظری است. اصولا هنرهای رزمی را فقط با تمرین و تجربه مستقیم زیر نظر یک مربی خبره می‌توان فرا گرفت. این‌جا نقش مربی بسیار مهم و کلیدی است چه او با تدارک و طرح ریزی تمرینات مناسب ، سطح آمادگی رزمی هنرجویان را افزایش می‌دهد.

در وبلاگ رزمنامه آی‌کی‌دو آمده: «هر رشته‌ای طبق هدف تعریف شده ی آن ، تمرینات به خصوصی دارد. مثل تمرین با کیسه‌بوکس در رشته‌های رینگی ، تمرین چی‌سائو در وینگچون ، تمرین راندوری در جودو ، تمرین کاتا در کاراته و...که هر کدام از این تمرین ها هنرجو را به سطحی از آمادگی می‌رساند. بدیهی است که تمرین نمادی از کاربرد رشته نیست ، بلکه هنرجو را به کاربرد می‌رساند. آی‌کی‌دو نیز طبق هدفی که برای آن تعریف شده ، تمرینات منحصر بفردی دارد. تمرینات زیبا و خیره کننده‌ای که گاه بیننده به اشتباه ، تصور می‌کند ، نمایش است ولی تمرینی بیش نیست. تمریناتی مثل کیهون وازا  (در سطح مقدماتی) و جیو وازا ، هنکا و اویو وازا ، راندوری (در سطح پیشرفته) و بسیاری تمرینات دیگر.

بوکسکاتاکن‌جوتسوبُجوتسو (هنر مبارزه با چوب)راندوریقفل در آی‌کی‌دوجوجی گاتامهچی سائو

 هدف آی کی دو توانمند سازی هنرجو برای کنترل حریف با استفاده از نیروی خود مهاجم است که این فرایند ، با به جریان انداختن نیروی «کی» میسر است. بنابراین هماهنگی با نیروی «کی» محور و هدف تمرینات این رشته است و بعد از فراگیری و درک تکنیک ها ، با تمرین زیاد بدست می‌آید. البته برای درکِ ذهنیِ تکنیک‌هایِ پیچیده‌ی آی‌کی‌دو ، به تمرینات پیچیده در یک بازه زمانی دراز مدت نیاز است. تمریناتی مثل جیووازا ، راندوری ، اویو وازا و یا مهندسی و طرح ریزی تمریناتی دیگر.»[30]

 

نِکاتی برای تمرین

برای پیشرفت در مهارت آی‌کی همان تمرینات متداول در دوجو‌های آی‌کی‌دو کارساز است اما با رعایت چند نکته:

نکته‌ی اول، علت هماهنگی در تمرین: هماهنگی اوکه یا حریف چه در سطوح مقدماتی و چه پیشرفته ، ضروری است. و این هم ربطی به نمایش و زیبایی تکنیک‌ها ندارد. تکنیک‌های آی‌کی‌دو پیچیده است پس برای یک هنرجوی مبتدی زمانبر است تا آن‌ها را فرابگیرد ، برای همین اوکه (فن خور) باید هماهنگ شود تا توری (فن زن) تکنیک‌ها را فرا بگیرد. از جانب دیگر هنگامی که هنرجویان پیشرفت بکنند ، رفته رفته در اجرای تمرینات و تکنیک‌ها حرفه‌ای می‌شوند و چون فنون آی‌کی‌دو نقاط حساس بدن (مثل مفاصل) را هدف می‌گیرد ، هماهنگی اوکه با توری ، برای فرار از آسیب بسیار ضروری است. مثلا وقتی که توری تکنیک شیهوناگه را با سرعت اجرا می‌کند ، اگر اوکه هماهنگ نشود ، آسیبی جبران ناپذیر به مفصل آرنجش وارد خواهد آمد. پس در مراحل مقدماتی هماهنگی برای فراگیری توری و در مراحل پیشرفته هماهنگی برای سلامت اوکه بسیار ضروری است.

شیهو ناگه

نکته دوم، قرار دادی تمرین نکنید: تمرین قرار دادی یعنی هنرجو با حریفش پیشاپیش نوع حمله و تکنیک‌ها را تعیین می‌کند. این مسأله بیشتر برای هنرجویان مبتدی است. طبیعتاً با افزایش رده ، بهتر است که قرارداد‌ها کاهش یابد و گرنه پیشرفتی صورت نمی‌گیرد. متأسفانه در بسیاری از دوجو‌ها ، قراردادی تمرین کردن هنرجویان رده بالا به خصوص در جیووازا ، امری طبیعی شده. مهارت آی‌کی با قراردادی تمرین کردن و نمایش زیبا بدست نمی‌آید. یک آی‌کی‌دو کا باید بتواند نوع حمله و حرکت حریفش را پیش بینی و احساس کند (سن‌نو‌سن و سن‌سن‌نوسن) و نسبت به وضعیت حمله حریف عکس العمل مناسب را نشان دهد (گونوسن) به عنوان مثال جیووازای غیر قراردادی ، کمک فراوانی می‌کند تا به این مهارت‌ها دست یابیم. اصولا تعیین نوع حمله باید از جانب مهاجم باشد و هماهنگی و مهار انرژی حمله از جانب توری. توجه داشته باشیم ، زیبا اجرا کردن خوب است ، اما هدف نیست. هنر واقعی این است حریف بدون اینکه نوع حمله‌اش معین باشد (شومن یا یُکُمن یا سوکی یا کاتاته‌ها و...) قادر به مهارش باشیم.

سانکیو

نکته سوم ، تجربه استیل‌های بدنی مختلف: اگر بخواهیم آی‌کی‌دو را در شرایط واقعی تمرین کنیم ، قطعاً تلفات زیادی خواهیم داد! برای همین هماهنگی اوکه با توری ضروری است. و از جانب دیگر هماهنگ تمرین کردن ، شرایط واقعی مبارزه را برایمان بوجود نمی‌آورد. چون اوکه مقاومتی نشان نمی‌دهد و برای فرار از آسیب هماهنگ می‌شود. پس راه حل چیست؟ چگونه مهارت خود را افزایش بدهیم؟ راه‌حل این است که مدام با استیل‌های بدنی مختلف تمرین داشته باشیم. تجربه‌ی هرچه بیشتر استیل‌های بدنی مختلف (از استیل چاق گرفته تا لاغر اندام و از بدن مستحکم تاضعیف) به تثبیت هرچه بیشتر تکنیک‌ها در ذهنمان کمک می‌کند و به مرور زمان به مهارت روش آی‌کی نزدیک‌تر خواهیم شد. در صورت ممکن ، فقط به استیل‌های آی‌کی‌دوکاها اکتفا نشود. چون تکنیک‌های آی‌کی‌دو برای مهار هر نوع حریفی، طراحی شده‌اند.

تمرین آی کی دو

نکته چهارم حفظ ریتم تنفس در خلال اجرای تکنیک‌ها: سه عنصر مهم در تمرین بایستی هماهنگ با یکدیگر باشند: ذهن ، جسم و تنفس. حفظ ریتم تنفس در هنگام تمرین بسیار مهم است. هنرجویی که نتواند در حین اجرای تکنیک ریتم تنفسش را منظم نگه دارد ، این نشان از تسلط کم اوست. چنین فردی در فضای پر تنش مبارزه قادر به اجرای تکنیک‌ها نخواهد بود. حفظ ریتم تنفس در هنگام تمرین ، خود نوعی تمرین است[31].

کوکیوناگه

منابع

کتاب: مبارزان بی سلاح ، تألیف ریچارد کیم ، ترجمه روبن شاهوردیان ، انتشارات علم و حرکت

کتاب: کاراته مبانی و فلسفه ؛ تألیف شیهان افشین طباطبایی ، چاپ اول ، 1392 ،انتشارات علم و حرکت

کتاب: Aikido for lifeاستاد گکو هما (نسخه الکترونیکی)

مقاله: «عوامل مهم در تعیین مهارت‌های رزمیکاران» ، ماهنامه رزم آور ، شماره231

مقاله:  «تأملی در رقابت» منتشر شده در www.razmy.blog.ir

وب سایت: دانشنامه Wikipedia ذیل موضوعات Go no sen ، Aiki jujutsu ، Aiki principle ، Judo

وب سایت: www.kendo-guide.com

وب سایت: www.daito-ryu.org

وبلاگ: myaikido.blogfa.com

وبلاگ: رزمنامه آی‌کی‌دو www.aikido.blog.ir

 

 

 



[1] - Strategy

[2] - برای مطالعه بیشتر در این موضوع ، رجوع شود به مقاله «عوامل مهم در تعیین مهارت‌های رزمیکاران» ، ماهنامه رزم آور ، شماره231

[3] - البته ما در این نوشتار هرگز بدنبال اثبات برتری و یا داوری در کاربرد رشته‌ها نیستیم و هرچند بسیاری از این مدل داوری‌ها، به علت نگاه تک بعدی و محدودشان ، نادرست است. از این جهت ، بسیاری از رشته‌های اصیل مورد بی‌مهری واقع می‌شوند چرا که راهبرد‌های رزمی متفاوتی دارند و طبیعتا آدمی وقتی که چیزی را درک نکند  کارآیی آن را انکار می‌کند و این درست نیست.

 

[4] - «تای‌جوتسو» نام رشته به خصوصی نیست. عنوانی کلّی است که بر مهارت‌های رزمی تن به تن (بدون سلاح) اطلاق می‌شود. معادل امروزی آن دفاع شخصی است. هرچند، تای‌جوتسو فراتر از دفاع شخصی است.

[5] -مبارزان بی سلاح ، تألیف ریچارد کیم ، ترجمه روبن شاهوردیان ، انتشارات علم و حرکت

[6] - Bojutsu

[7] - یا به تلفظ درست‌تر ، جوجوتسو.  سبک‌هایی مثل فودوشین ریو ، یوشین ریو ، کیتو ریو «سرمنشاء جودو و جوجیتسوی امروزی» ، تاکه‌نواوچی ریو ، آی‌کی‌جوجوتسو و ... در بسیاری از مدرسه‌های نامبرده ، علاوه بر فنون تای‌جوتسو ، رزم مسلحانه نیز آموزش داده می‌شد.

[8] - به هنرهای رزمی سنتی ژاپن کوریو گفته می‌شود.

[9] - در نقل‌های تاریخی آمده که سبک جوجوتسو توسط کشاورزان و در تقابل با سامورائیان ابداع شد. اگر چه جوجوتسو در ابتدا ارتباطی با سامورائیان نداشته اما بعدها فنون این سبک با مهارت‌های نظامیان سامورایی پیوند خورده. مؤید این گفتار هم مدارس نظامی است که پسوند جوجوتسو داشته و سامورائیان در بکار گیری و توسعه فنون این سبک رزمی، نقش مؤثری داشتند.

[10] -برای مطالعه بیشتر در این زمینه ، رجوع کنید به مقاله «تأملی در رقابت» منتشر شده در www.razmy.blog.ir

[11] - پشتوانه فنی آی‌کی‌دو فقط به دایتو ریو باز نمی‌گردد. بدیهی است که بخشی از سیستم شمشیر زنی تأثیر مهمی در نظام رزمی آی‌کی‌دو داشته.

[12] - نوعی ‌تای‌جوتسو متکی بر نبرد غیر مسلح

[13] - رشته‌ای رزمی که در آن رزم مسلح ، مثل کن‌جوتسو (شمشیر) ، بُجوتسو (چوب) ، ناگیناتاجوتسو و... به همراه رزم غیر مسلح (تای‌جوتسو) آموزش داده می‌شد.

[14] - وب سایت رسمی دایتوریو آی‌کی جوجوتسو (کاتسویوکی کُندو) www.daito-ryu.org

[15] - Strategy

[16] - Go no sen

[17] -www.kendo-guide.com

[18] -حرکات و جابجایی بدن

[19] - دانشنامه Wikipedia ذیل موضوع Go no sen

[20] - برای مطالعه بیشتر در زمینه تاریخ کاراته رجوع شود به: «مبارزان بی‌سلاح ، تألیف ریچارد کیم ، ترجمه روبن شاهوردیان، انتشارات علم و حرکت» و «راه کاراته راه زندگی من ، تألیف استاد گیچین فوناکوشی، ترجمه روبن شاهوردیان ، انتشارات علم و حرکت»

[21] -یکی از مدارس کن‌جوتسو

[22] -دانشنامه Wikipedia ذیل موضوع Aiki jujutsu

[23] - کلید واژه برای مطالعه بیشتر : Aiki principle

[24] - نویسنده و پژوهشگر، دان 7 کیوکوشین

[25] - چاپ انتشارات علم و حرکت

[26] -طباطبایی ، افشین ؛ کاراته مبانی و فلسفه ، چاپ اول ، 1392 ،انتشارات علم و حرکت ، صفحه 106

[27] -myaikido.blogfa.com

[28] -هنر رزمی

[29] - myaikido.blogfa.comو آن هم به نقل از مقاله "مجموعه اندرز‌های پدر آی‌کی‌دو" ، انتشار یافته در ماهنامه رزم‌آور

[30] - رزمنامه آی‌کی‌دو www.aikido.blog.ir  

[31] - برای مطالعه بیشتر در زمینه تنفس در خلال تمرین رجوع شود به Aikido for life  تألیف شیهان گکو هُما